بلاگ
تب و تشنج در کودکان
تب و تشنج شایعترین اختلال نورولوژیک در دوران شیرخوارگی و اوایل کودکی است و حدود ۲ تا ۵ درصد کودکان زیر ۵ سال را تحت تأثیر قرار میدهد. این وضعیت اگرچه برای والدین و اطرافیان بسیار ترسناک به نظر میرسد، اما در اکثریت قریببهاتفاق موارد خوشخیم و خودمحدودشونده است. امروزه با پیشرفتهای علمی، درک دقیقتری از عوامل خطر، روشهای تشخیصی افتراقی و رویکردهای درمانی مبتنی بر شواهد وجود دارد. این مقاله مروری جامع بر تعریف، اپیدمیولوژی، عوامل خطر، ارزیابی بالینی، مدیریت حاد و پیشآگهی و مسائل بهروز مرتبط با کووید-۱۹ و واکسیناسیون ارائه میکند.
تعریف و طبقهبندی
تب و تشنج (Febrile Seizure) به تشنجی اطلاق میشود که در شیرخواران و کودکان معمولاً بین ۶ ماهگی تا ۵ سالگی رخ میدهد، با تب همراه است (دمای بدن > ۳۸ درجه سانتیگراد)، اما هیچ شواهدی از عفونت داخل جمجمهای یا علت مشخص دیگری برای تشنج وجود ندارد. همچنین کودک نباید سابقه تشنج بدون تب قبلی داشته باشد. تشنجهای ناشی از تب نوعی صرع محسوب نمیشوند، زیرا صرع با تشنجهای مکرر بدون تب مشخص میگردد.
بر اساس ویژگیهای بالینی، تب و تشنج به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
- تشنجهای ساده (Simple Febrile Seizures): حدود ۸۰-۷۵ درصد موارد را شامل میشوند. مشخصه آنها تشنج ژنرالیزه (عمومی) با مدت کمتر از ۱۵ دقیقه و عدم عود در یک دوره ۲۴ ساعته است.
- تشنجهای پیچیده (Complex Febrile Seizures): حدود ۲۰-۲۵ درصد موارد. حداقل یکی از ویژگیهای زیر را دارند
- طولی یعنی تشنج به طور مداوم یا متناوب ۱۵ دقیقه یا بیشتر طول بکشد.
- کانونی/موضعی یعنی تشنج فقط یک اندام یا سمت بدن را درگیر کند.
- عود در ۲۴ ساعت اول یعنی بیش از یک تشنج در طی ۲۴ ساعت اتفاق بیفتد.
تشنجهای پیچیده از نظر پیشآگهی مهمتر هستند، زیرا با خطر بالاتر عود در اوایل کودکی و احتمال بیشتر تشنجهای بدون تب در آینده همراهند.
علتشناسی و پاتوفیزیولوژی
تب و تشنج نتیجه تعامل پیچیدهای از عوامل ژنتیکی، محیطی و نوروبیولوژیک است.
مهمترین علل و مکانیسمهای زمینهای عبارتاند از:
- عفونتهای ویروسی: شایعترین محرک تب و تشنج هستند. ویروسهای خاصی مانند هرپس ویروس انسانی نوع ۶ (HHV-6) و آنفلوآنزا به دلیل ایجاد تب بسیار شدید، بیش از سایر عوامل با این وضعیت همراهی دارند. عفونتهای باکتریایی نیز میتوانند عامل ایجاد باشند، اما شیوع کمتری دارند.
- عوامل ژنتیکی و فامیلی: سابقه تب و تشنج در والدین یا خواهر و برادر کودک، خطر بروز را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. مطالعات دوقلوها نشان داده است که همسانی در دوقلوهای همسان بسیار بیشتر از دوقلوهای ناهمسان است و چندین ژن مرتبط با افزایش استعداد به تب و تشنج شناسایی شده است.
- تأخیر رشدی: کودکانی که سابقه تأخیر در تکامل عصبی-رشدی دارند، در معرض خطر بیشتری برای ایجاد صرع متعاقب تب و تشنج هستند.
ارزیابی تشخیصی و افتراق از مننژیت
اولین و حیاتیترین گام در برخورد با کودکی که همراه با تب دچار تشنج شده است، تشخیص افتراقی تب و تشنج از علل جدیتر و نیازمند مداخله اورژانسی مانند مننژیت، آنسفالیت و سایر عفونتهای سیستم اعصاب مرکزی است. ارزیابی دقیق شامل تاریخچهگیری کامل (زمان شروع تب، الگوهای تشنج، سابقه قبلی، وضعیت تکاملی کودک) و معاینه فیزیکی دقیق به ویژه ارزیابی علائم مننژیال، سطح هوشیاری و فونتانل در شیرخواران است.
علائم هشداردهنده مننژیت که نیاز به بررسی فوری دارند:
تب شدید همراه با سفتی گردن، سردرد شدید و مقاوم، استفراغهای مکرر، فوتوفوبی (حساسیت به نور)، تحریکپذیری شدید، کاهش سطح هوشیاری و در موارد پیشرفته، بروز بثورات پوستی. در شیرخواران، علائم میتواند غیراختصاصیتر باشد؛ مانند بیحالی، بدخوابی، گریه ممتد و با کیفیت خاص و عدم تغذیه مناسب.
بر اساس راهنمای بالینی بهروز شده، در موارد زیر انجام پونکسیون کمری برای رد مننژیت ضروری است:
- وجود علائم و نشانههای بالینی مشکوک به مننژیت (سفتی گردن، علامت کرنیگ و برودزینسکی مثبت)
- کودک زیر ۱۲ ماه که وضعیت ایمنی او مشخص نیست (واکسیناسیون ناقص)
- تشنج پیچیده که احتمال علت زمینهای جدیتر را افزایش میدهد
- تب و تشنج در کودکی که قبلاً آنتیبیوتیک دریافت کرده و علائم مننژیت ممکن است پنهان شده باشد
نقش مارکرهای التهابی در تشخیص افتراقی: مطالعات اخیر نشان دادهاند که اندازهگیری پروکلسی تونین (PCT) و پروتئین واکنشی C (CRP) میتواند در افتراق تب و تشنج ساده از مننژیت باکتریال کمک کند. سطح PCT نسبت به CRP از حساسیت و ویژگی بالاتری برای افتراق مننژیت باکتریال از تب و تشنج برخوردار است. یک مطالعه چینی منتشر شده در سال ۲۰۲۵ بر روی ۱۰۰ کودک مبتلا به تشنج همراه با تب نشان داد که ویدئو-الکتروآنسفالوگرافی (VEEG) همراه با اندازهگیری CRP و PCT میتواند ارزش تشخیصی مناسبی در افتراق میان تب و تشنج از عفونت سیستم اعصاب مرکزی داشته باشد.
الکتروآنسفالوگرافی (EEG): انجام EEG روتین در کودک با تب و تشنج ساده توصیه نمیشود، زیرا یافتههای آن معمولاً غیراختصاصی است و تغییری در مدیریت ایجاد نمیکند. اما در موارد زیر EEG اندیکاسیون دارد: تشنجهای پیچیده، وجود علائم فوکال، شک به صرع کانونی یا اختلال تکاملی عصبی.
نوروایمیزینگ (سیتی اسکن یا MRI مغز): در کودک با معاینه نورولوژیک نرمال و تشنج ساده، نیازی به انجام تصویربرداری نیست. اندیکاسیونهای تصویربرداری شامل معاینه نورولوژیک غیرطبیعی، تشنجهای طولانی با ریکاوری ناقص و تشنجهای فوکال است.
اقدامات هنگام تشنج
مدیریت فوری تب و تشنج بر اساس آخرین راهنمای بالینی به شرح زیر است:
مراقبت حمایتی اولیه (اقدامات در منزل یا قبل از رسیدن به بیمارستان)
- حفظ راه هوایی: کودک را به پهلو بخوابانید تا از آسپیراسیون (ورود مواد به ریه) جلوگیری شود.
- محافظت از کودک در برابر آسیب: اشیاء تیز و خطرناک را از اطراف کودک دور کنید. محافظت از سر کودک اولویت دارد.
- هرگز چیزی در دهان کودک قرار ندهید: به هیچ عنوان انگشت، قاشق یا اشیاء دیگر را داخل دهان کودک نکنید. برخلاف باور عمومی، این کار نه تنها خطر بلع زبان را کاهش نمیدهد، بلکه میتواند باعث آسیب به دندانها، بافت نرم دهان و حتی خفگی شود.
- اندازهگیری زمان: مدت زمان تشنج را ثبت کنید.
- ضد تشنج در منزل: اگر تشنج بیش از ۳ تا ۵ دقیقه طول کشید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- پس از توقف تشنج: کودک را به آرامی تمیز کرده، لباس سبک بپوشانید و مایعات کافی بنوشانید. تب کودک را با استامینوفن یا ایبوپروفن (با دوز مناسب سن و وزن) کنترل کنید.
مدیریت در بخش اورژانس
- تشنجهای کوتاه (< ۵ دقیقه): نیاز به درمان دارویی ضدتشنج ندارند. تمرکز بر مراقبت حمایتی (بررسی علائم حیاتی، کنترل تب، هیدراسیون) و رد علل جدیتر است.
- تشنجهای طولانی (≥ ۵ دقیقه): نیاز به درمان فوری طبق رنظر پزشک معالج دارند.
یک نکته بسیار مهم
درمان پیشگیرانه طولانیمدت با داروهای ضدتشنج (مانند فنوباربیتال یا والپروات سدیم) به طور روتین توصیه نمیشود. اگرچه این داروها میتوانند خطر عود را کاهش دهند، اما با توجه به خوشخیم بودن اکثر تب و تشنجها و عوارض جانبی قابل توجه داروهای ضدتشنج در کودکان، منافع درمان کوتاهمدت پیشگیرانه به هیچ وجه بیشتر از مضرات آن نیست. درمان پیشگیرانه فقط در موارد استثنایی نادر (تشنجهای طولانی مکرر و بسیار شدید که کیفیت زندگی کودک را تحت تأثیر قرار میدهد) و پس از مشورت با متخصص مغز و اعصاب کودکان ممکن است مد نظر قرار گیرد.
درمان سرپایی: اکثر کودکانی که تب و تشنج ساده دارند پس از چند ساعت مشاهده و اطمینان از برگشت به وضعیت پایه، میتوانند از بخش اورژانس ترخیص شوند. شرط ترخیص شامل بازگشت کامل سطح هوشیاری، توانایی تغذیه، عدم وجود علائم مننژیت و اطمینان از پیگیری مناسب است.
راهنمای والدین
یکی از مهمترین اجزای مدیریت تب و تشنج، آموزش و توانمندسازی والدین است. چون بسیاری از عوارض روانی ناشی از تب و تشنج به دلیل عدم آگاهی و ترس بیمورد ایجاد میشود.
اطمینانبخشی
پزشک باید با زبان ساده و مؤکد به والدین بگوید که:
- تب و تشنج شایع است (۱ از هر ۲۰-۲۵ کودک زیر ۵ سال).
- تب و تشنج ساده به مغز کودک آسیب نمیزند و هوش و یادگیری را تحت تأثیر قرار نمیدهد.
- اکثریت کودکان (بیش از ۹۰٪) هرگز به صرع مبتلا نمیشوند.
- خطر عود حدود یکسوم است، بنابراین در ۲ از ۳ کودک دیگر هرگز تکرار نمیشود.
آموزش اقدامات هنگام تشنج
- خونسردی خود را حفظ کنید.
- کودک را به آرامی به پهلو بخوابانید (سمت راست یا چپ فرقی نمیکند).
- زمان شروع تشنج را با ساعت ثبت کنید.
- اشیاء خطرناک را از اطراف کودک دور کنید.
5. لباسهای اضافی کودک را باز کنید.
6.چیزی در دهان کودک نگذارید(انگشت، قاشق، حوله، محافظ زبان).
۷. تشنج را مهار نکنید (به هیچ عنوان کودک را محکم نگیرید و مانع حرکات تشنجی نشوید).
۸. اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید یا کودک بعد از توقف تشنج به هوش نیامد، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
۹. کودک را در طول تشنج و بلافاصله پس از آن تحت هیچ شرایطی بدون مراقب رها نکنید.
اقدامات پس از تشنج
- پس از توقف تشنج، کودک را به پهلو بخوابانید.
- دهان و صورت را پاک کنید (در صورت ترشح بزاق).
- دمای بدن را اندازه بگیرید. اگر تب > ۳۸٫۵ درجه است و کودک بیدار است، استامینوفن یا ایبوپروفن با دوز مناسب سن و وزن تجویز کنید.
- مایعات کافی خورانده شود.
- کودک را برای بررسی دقیقتر نزد پزشک ببرید.
چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه شود؟
- تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد.
- کودک پس از تشنج هوشیاری کامل پیدا نکند یا به نظر خوابآلود غیرعادی بیاید.
- تشنج در عرض ۲۴ ساعت تکرار شود (حتی اگر هر بار کوتاه باشد).
- تشنج فقط یک طرف بدن را درگیر کند (تشنج فوکال).
- کودک سابقه مشکلات عصبی (مانند تاخیر رشدی) دارد.
- کودک علائم سفتی گردن، استفراغ مکرر، سردرد شدید یا بثورات پوستی داشته باشد (شک به مننژیت).
سخن آخر
تب و تشنج در کودکان یک وضعیت شایع و عمدتاً خوشخیم است که با درک صحیح علتشناسی، ارزیابی دقیق برای رد علل جدیتر، مدیریت حاد مبتنی بر شواهد و آموزش مؤثر والدین، میتوان از عوارض کوتاهمدت و بلندمدت آن پیشگیری کرد. آگاهیبخشی به خانوادهها در مورد ماهیت بیخطر اکثر موارد، نقش کلیدی در کاهش اضطراب و بهبود کیفیت مراقبت دارد.
برای خرید محصولات پوستی سالوویتو به لینک «فروشگاه» مراجعه کنید.
References
UpToDate. Clinical features and evaluation of febrile seizures. Last updated Apr 15, 2025
UpToDate. Treatment and prognosis of febrile seizures. Last updated Jun 09, 2025
CDC. Febrile Seizures Following Childhood Vaccinations, Including Influenza Vaccination. 2025
Belak A, et al. Management of pediatric febrile seizures in the emergency department. Pediatr Emerg Med Pract. 2025 Sep;22(9):1-20. PMID: 40825178
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Fever in under 5s: assessment and initial management. 2021
Frontiers in Pediatrics. Early recurrence of febrile seizures during acute illness: risk factors and lack of association with long-term epilepsy. Dec 2025
European Journal of Pediatrics. Beyond the seizure: the role of post-event observation in febrile seizure management. Nov 2025
The Croatian Society of Pediatric Neurology. Guidelines for the diagnosis and therapy of febrile seizures. 2024