بیماری‌های منتقله از طریق حشرات؛ تهدیدی رو به رشد در دنیای امروز
با شروع فصل گرما، نیش پشه‌ها، کنه‌ها و سایر حشرات برای بسیاری از ما به یک مزاحمت آشنا تبدیل می‌شود. اما اهمیت این موضوع فقط به خارش، قرمزی یا التهاب پوست محدود نیست. برخی از حشرات و بندپایان می‌توانند عوامل بیماری‌زا مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها و انگل‌ها را از یک میزبان به میزبان دیگر منتقل کنند و باعث بروز بیماری‌های جدی شوند.
این بیماری‌ها در علم پزشکی بیماری‌های منتقله از طریق ناقل (Vector-Borne Diseases) نامیده می‌شوند و همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان هستند. سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند که این بیماری‌ها بیش از ۱۷ درصد از بیماری‌های عفونی جهان را تشکیل می‌دهند و سالانه بیش از ۷۰۰ هزار مرگ‌ومیر ایجاد می‌کنند.
در این مقاله، با زبانی ساده و بر پایه شواهد علمی، بررسی می‌کنیم که بیماری‌های منتقله از طریق ناقل چگونه ایجاد و گسترش پیدا می‌کنند، مهم‌ترین نمونه‌های آن‌ها کدام‌اند و چگونه می‌توان خطر ابتلا را کاهش داد.
ناقل چیست و بیماری چگونه منتقل می‌شود؟
ناقل موجود زنده‌ای است که می‌تواند عامل بیماری‌زا را از یک میزبان به میزبان دیگر منتقل کند. بسیاری از ناقل‌ها از خون انسان یا حیوان تغذیه می‌کنند و در هنگام تغذیه می‌توانند عوامل بیماری‌زا را دریافت و سپس به میزبان دیگری منتقل کنند.
مهم‌ترین ناقل‌های بیماری شامل موارد زیر هستند:
- پشه‌ها: مالاریا، تب دنگی، زیکا، چیکونگونیا، تب زرد و ویروس نیل غربی
- کنه‌ها: بیماری لایم و آنسفالیت ناشی از کنه
- پشه‌های خاکی: لیشمانیوز یا سالک
- کک‌ها: طاعون
البته یک نکته مهم وجود دارد: همه حشرات ناقل بیماری نیستند و هر نیش حشره نیز به معنای انتقال بیماری نیست. انتقال بیماری به عواملی مانند آلوده بودن ناقل، وجود عامل بیماری‌زا در یک منطقه و شرایط محیطی بستگی دارد.
برای مثال، اگر یک پشه ماده از فرد یا حیوان آلوده تغذیه کند، در برخی بیماری‌ها عامل بیماری‌زا وارد بدن پشه می‌شود. پس از طی مراحل لازم برای تکثیر یا تغییر عامل بیماری‌زا در بدن ناقل، پشه می‌تواند هنگام خون‌خواری بعدی آن را به فرد دیگری منتقل کند.
مهم‌ترین بیماری‌های منتقله از طریق حشرات و کنه‌ها
۱. مالاریا
مالاریا یکی از مهم‌ترین و مرگبارترین بیماری‌های منتقله از پشه در جهان است. عامل این بیماری انگل‌هایی از جنس Plasmodium هستند که از طریق نیش پشه‌های ماده جنس Anopheles منتقل می‌شوند.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸۲ میلیون مورد مالاریا و ۶۱۰ هزار مرگ در ۸۰ کشور دارای انتقال بیماری برآورد شده است. منطقه آفریقا همچنان بیشترین بار بیماری را به خود اختصاص می‌دهد و حدود ۹۵ درصد موارد و مرگ‌های ناشی از مالاریا در این منطقه رخ داده است. کودکان زیر پنج سال از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها هستند.
مالاریا با درمان مناسب قابل پیشگیری و درمان است، اما تشخیص دیرهنگام و عدم دسترسی به درمان مؤثر می‌تواند بیماری را به شکل شدید و تهدیدکننده زندگی تبدیل کند.
۲. تب دنگی (Dengue)
تب دنگی یک بیماری ویروسی است که عمدتاً توسط پشه‌های جنس Aedes، به‌ویژه Aedes aegypti و Aedes albopictus منتقل می‌شود.
این پشه‌ها برخلاف تصور عمومی فقط در شب فعال نیستند و می‌توانند در طول روز نیز انسان را نیش بزنند. دنگی در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین بیماری‌های ویروسی منتقله از پشه تبدیل شده است و جمعیت بسیار بزرگی در مناطق مختلف جهان در معرض خطر آن قرار دارند.
یکی از موضوعات مهم در سال‌های اخیر، ارتباط میان تغییرات اقلیمی و افزایش خطر دنگی است. یک مطالعه منتشرشده در Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) در سال ۲۰۲۵، با بررسی داده‌های ۲۱ کشور در آسیا و قاره آمریکا، برآورد کرد که حدود ۱۸ درصد از بروز دنگی در کشورهای مورد مطالعه به گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی نسبت داده می‌شود. این مطالعه همچنین پیش‌بینی کرد که در سناریوهای مختلف انتشار گازهای گلخانه‌ای، افزایش دما می‌تواند تا اواسط قرن میزان بروز دنگی را در کشورهای مورد مطالعه حدود ۴۹ تا ۷۶ درصد افزایش دهد. البته این برآورد مربوط به کشورهای مورد مطالعه است و نباید آن را به‌عنوان یک افزایش یکسان در تمام مناطق جهان در نظر گرفت.
۳. چیکونگونیا (Chikungunya)
چیکونگونیا یک بیماری ویروسی است که توسط پشه‌های Aedes منتقل می‌شود. مهم‌ترین علامت آن معمولاً تب ناگهانی و درد شدید مفاصل است؛ در برخی افراد درد مفاصل می‌تواند طولانی‌مدت باشد.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، از ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۵، در مجموع ۴۴۵٬۲۷۱ مورد مشکوک و تأییدشده و ۱۵۵ مرگ ناشی از چیکونگونیا از ۴۰ کشور گزارش شده است. سازمان جهانی بهداشت در عین حال تأکید کرده که این آمار نشان‌دهنده افزایش یکنواخت بیماری در تمام جهان نیست و در برخی مناطق افزایش قابل توجه و در برخی مناطق کاهش موارد مشاهده شده است.
۴. ویروس نیل غربی (West Nile Virus)
ویروس نیل غربی یک ویروس منتقله از پشه است که در برخی افراد می‌تواند سیستم عصبی را درگیر کند. پشه‌های جنس Culex از مهم‌ترین ناقل‌های این ویروس هستند و پرندگان نیز در چرخه طبیعی انتقال آن نقش دارند.
در سال ۲۰۲۵، ۱۴ کشور اروپایی ۱٬۱۱۲ مورد ابتلای محلی به ویروس نیل غربی را گزارش کردند. همچنین ۹۷ مرگ در اروپا ثبت شد. تعداد موارد سال ۲۰۲۵ بالاتر از میانگین ۱۰ سال گذشته اروپا، یعنی ۷۵۸ مورد، بود.
با این حال، بیشتر افراد آلوده ممکن است بدون علامت باشند یا علائم خفیفی داشته باشند؛ در گروه کوچکی از افراد، بیماری می‌تواند به شکل شدید عصبی بروز کند.
۵. بیماری لایم (Lyme Disease)
بیماری لایم یکی از شناخته‌شده‌ترین بیماری‌های منتقله از کنه است و در بسیاری از مناطق نیمکره شمالی دیده می‌شود. عامل اصلی آن باکتری Borrelia burgdorferi است که توسط برخی گونه‌های کنه منتقل می‌شود.
در ایالات متحده، برآوردهای CDC نشان می‌دهد که سالانه حدود ۴۷۶ هزار نفر به دلیل تشخیص یا احتمال ابتلا به بیماری لایم تحت درمان قرار می‌گیرند. این عدد با تعداد موارد ثبت‌شده در سیستم‌های مراقبت بیماری یکسان نیست و بخشی از آن شامل افرادی است که بر اساس ارزیابی بالینی تحت درمان قرار گرفته‌اند.
تشخیص و درمان زودهنگام بیماری لایم اهمیت زیادی دارد و می‌تواند از بروز برخی عوارض جلوگیری کند.
۶. لیشمانیوز یا سالک
لیشمانیوز یک بیماری انگلی است که توسط انگل‌های جنس Leishmania ایجاد می‌شود و از طریق نیش پشه‌های خاکی ماده آلوده منتقل می‌شود.
این بیماری انواع مختلفی دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
- لیشمانیوز پوستی: شایع‌ترین نوع که معمولاً باعث ایجاد زخم‌های پوستی می‌شود.
- لیشمانیوز احشایی: شدیدترین نوع بیماری که اندام‌های داخلی مانند کبد و طحال را درگیر می‌کند.
- لیشمانیوز مخاطی‌پوستی: می‌تواند بافت‌های مخاطی بینی، دهان و گلو را درگیر کند.
سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند که سالانه حدود ۷۰۰ هزار تا یک میلیون مورد جدید لیشمانیوز در جهان رخ می‌دهد و بیش از یک میلیارد نفر در مناطق اندمیک در معرض خطر قرار دارند.
۷. زیکا (Zika)
ویروس زیکا نیز عمدتاً توسط پشه‌های Aedes منتقل می‌شود. بسیاری از افراد مبتلا هیچ علامت مشخصی ندارند و در افراد علامت‌دار، تب، بثورات پوستی، قرمزی چشم، درد عضلات و مفاصل و سردرد دیده می‌شود.
اهمیت ویژه زیکا به ارتباط آن با بارداری مربوط است. عفونت در دوران بارداری می‌تواند خطر بروز ناهنجاری‌های مادرزادی، از جمله میکروسفالی، و برخی عوارض بارداری را افزایش دهد. این ویروس همچنین با عوارض عصبی مانند سندرم گیلن‌باره ارتباط دارد.
اگرچه میزان انتقال زیکا در جهان نسبت به سال‌های اوج شیوع کاهش یافته، اما این ویروس همچنان در برخی مناطق جهان در گردش است و سازمان جهانی بهداشت بر ضرورت پایش مداوم آن تأکید دارد.
۸. آنسفالیت ناشی از کنه (Tick-Borne Encephalitis)
آنسفالیت ناشی از کنه (TBE) یک بیماری ویروسی است که در اثر گزش کنه آلوده ایجاد می‌شود و در موارد شدید می‌تواند سیستم عصبی مرکزی، از جمله مغز، را درگیر کند.
این بیماری بیشتر در بخش‌هایی از اروپا و آسیا دیده می‌شود و خطر ابتلا در مناطق جنگلی و مناطقی که کنه‌های ناقل در آن‌ها حضور دارند بیشتر است.
چرا بیماری‌های منتقله از ناقل در حال گسترش هستند؟
گسترش این بیماری‌ها معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. تغییرات اقلیمی، تغییرات محیطی، شهرنشینی، جابه‌جایی جمعیت و سفرهای بین‌المللی می‌توانند در کنار یکدیگر بر پراکندگی ناقل‌ها و انتقال بیماری تأثیر بگذارند.
۱. تغییرات اقلیمی
پشه‌ها و بسیاری از ناقل‌های دیگر موجوداتی خونسرد هستند و دمای محیط بر رشد، بقا و رفتار آن‌ها تأثیر می‌گذارد. افزایش دما، تغییر الگوی بارندگی و تغییر طول فصل‌های گرم می‌تواند در برخی مناطق شرایط مناسب‌تری برای بقای ناقل‌ها و انتقال عوامل بیماری‌زا ایجاد کند.
به همین دلیل، برخی ناقل‌ها در سال‌های اخیر در مناطقی مشاهده شده‌اند که پیش از این شرایط مناسبی برای استقرار آن‌ها وجود نداشت.
البته رابطه میان تغییر اقلیم و بیماری‌های ناقل‌زاد ساده و یکسان نیست. افزایش دما در همه مناطق الزاماً باعث افزایش انتقال بیماری نمی‌شود؛ زیرا دماهای بسیار بالا نیز می‌توانند برای برخی ناقل‌ها نامناسب باشند. بنابراین، اثر تغییرات اقلیمی به منطقه، گونه ناقل، عامل بیماری‌زا و شرایط محیطی بستگی دارد.
۲. شهرنشینی و تغییرات محیطی
رشد شهرها، افزایش جمعیت، مدیریت نامناسب آب و پسماند و ایجاد محل‌های مناسب برای تجمع آب می‌تواند محیط مناسبی برای تکثیر برخی پشه‌ها فراهم کند.
برای مثال، ظروف حاوی آب، گلدان‌ها، لاستیک‌های فرسوده و سایر ظروف کوچک می‌توانند به محل مناسبی برای تخم‌گذاری پشه‌های Aedes تبدیل شوند.
از طرف دیگر، تخریب زیستگاه‌های طبیعی و تغییر کاربری زمین نیز می‌تواند روابط میان انسان، حیوانات و ناقل‌ها را تغییر دهد و بر الگوی انتقال برخی بیماری‌ها اثر بگذارد.
۳. افزایش سفر و جابه‌جایی انسان‌ها
افزایش سفرهای بین‌المللی باعث شده است که افراد آلوده بتوانند عوامل بیماری‌زا را در مدت کوتاهی به مناطق جدید منتقل کنند.
اگر در مقصد، ناقل مناسب نیز وجود داشته باشد، در برخی شرایط امکان شکل‌گیری انتقال محلی بیماری فراهم می‌شود. به همین دلیل، افزایش جابه‌جایی انسان‌ها یکی از عواملی است که در بررسی گسترش بیماری‌های ناقل‌زاد مورد توجه قرار می‌گیرد.
چگونه از خودمان در برابر نیش حشرات محافظت کنیم؟
پیشگیری از گزش ناقل‌ها یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌های کاهش خطر ابتلا به بسیاری از بیماری‌های ناقل‌زاد است.
۱. استفاده صحیح از مواد دافع حشرات
مواد دافع حشرات یا Repellents می‌توانند احتمال نزدیک شدن و گزش برخی حشرات را کاهش دهند. ترکیباتی مانند DEET، پیکاریدین (Picaridin) و IR3535 از جمله مواد دافع شناخته‌شده هستند.
اثر مواد دافع به ماده مؤثره، غلظت، فرمولاسیون، گونه حشره، میزان تعریق و شرایط محیطی بستگی دارد. بنابراین باید محصول را مطابق دستور مصرف روی برچسب استفاده و در صورت نیاز طبق دستور سازنده تجدید کرد. مطالعات انسانی و مرورهای علمی نشان داده‌اند که اثربخشی مواد دافع مختلف یکسان نیست و مدت محافظت می‌تواند به نوع ماده مؤثره و شرایط مصرف وابسته باشد.
۲.کاهش تماس با حشرات
برخی اقدامات ساده می‌توانند احتمال گزش را کاهش دهند:
- استفاده از لباس‌های آستین‌بلند و شلوار بلند، به‌ویژه در مناطق پرخطر
- استفاده از توری مناسب برای پنجره‌ها و درها
- استفاده از پشه‌بند در مناطق دارای خطر مالاریا
- کاهش تماس با محیط‌های پرخطر در زمان فعالیت بیشتر ناقل‌ها
- استفاده صحیح از مواد دافع مناسب
در مناطق مالاریاخیز، پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش از ابزارهای مهم پیشگیری محسوب می‌شوند.
۳. از بین بردن محل‌های مناسب برای تکثیر پشه‌ها
کاهش محل‌های تجمع آب یکی از اقدامات مهم در کنترل پشه‌های Aedes است.
آب جمع‌شده در گلدان‌ها، سطل‌ها، ظروف، لاستیک‌های قدیمی و سایر وسایل می‌تواند برای تخم‌گذاری پشه‌ها مناسب باشد. تخلیه منظم این آب‌ها و جلوگیری از ایجاد ظروف حاوی آب راکد، بخشی از کنترل محیطی ناقل‌هاست.
۴. واکسیناسیون در بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن
برای برخی بیماری‌های ناقل‌زاد، واکسن وجود دارد. برای مثال، واکسن‌هایی برای تب زرد، آنسفالیت ژاپنی و آنسفالیت ناشی از کنه در شرایط و گروه‌های مشخص مورد استفاده قرار می‌گیرند.
برای مالاریا نیز واکسن‌های مورد تأیید سازمان جهانی بهداشت وارد برنامه‌های پیشگیری در کشورهای دارای بار بالای بیماری شده‌اند. سازمان جهانی بهداشت در حال حاضر واکسن‌های RTS,S و R21 را برای پیشگیری از مالاریای Plasmodium falciparum در کودکان ساکن مناطق اندمیک توصیه می‌کند.
بنابراین، نوع واکسن و ضرورت دریافت آن به بیماری، کشور، سن، شرایط فردی و وضعیت سفر بستگی دارد.
چرا سلامت انسان، حیوان و محیط زیست به هم مرتبط است؟
برای کنترل بیماری‌های منتقله از ناقل، تنها درمان بیمار کافی نیست. بسیاری از این بیماری‌ها در چرخه‌ای میان انسان، حیوان، ناقل و محیط زیست شکل می‌گیرند.
به همین دلیل، رویکردی به نام One Health یا «یک سلامت» مورد توجه سازمان‌های علمی و بهداشتی قرار گرفته است. در این رویکرد، سلامت انسان، سلامت حیوانات و سلامت محیط زیست به‌صورت جدا از یکدیگر دیده نمی‌شوند.
کنترل بیماری‌های ناقل‌زاد می‌تواند به همکاری میان پزشکان، دامپزشکان، متخصصان حشره‌شناسی، کارشناسان محیط زیست، متخصصان بهداشت عمومی و نهادهای شهری نیاز داشته باشد.
برای خرید اسپری دافع حشرات کودک سالوویتو به لینک «فروشگاه» مراجعه کنید.
جمع‌بندی
بیماری‌های منتقله از طریق ناقل، بسیار فراتر از یک نیش ساده پشه یا کنه هستند. مالاریا، دنگی، چیکونگونیا، زیکا، ویروس نیل غربی، لیشمانیوز و بیماری لایم تنها بخشی از بیماری‌هایی هستند که توسط ناقل‌ها منتقل می‌شوند.
بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، بیماری‌های ناقل‌زاد بیش از ۱۷ درصد بیماری‌های عفونی جهان را تشکیل می‌دهند و سالانه بیش از ۷۰۰ هزار مرگ ایجاد می‌کنند.
تغییرات اقلیمی، شهرنشینی، تغییرات محیطی و افزایش جابه‌جایی انسان‌ها می‌توانند در تغییر الگوی پراکندگی ناقل‌ها و بیماری‌ها نقش داشته باشند؛ اما این روند پیچیده است و در همه مناطق به یک شکل اتفاق نمی‌افتد.
خبر خوب این است که بخش مهمی از خطر قابل کاهش است. کاهش تماس با ناقل‌ها، استفاده صحیح از مواد دافع حشرات، پوشش مناسب، کنترل محل‌های تکثیر پشه‌ها، استفاده از پشه‌بند در مناطق پرخطر و واکسیناسیون در موارد لازم از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری هستند.
در نهایت، آگاهی از خطرات و استفاده درست از روش‌های پیشگیری می‌تواند نقش مهمی در محافظت از سلامت فردی و خانوادگی داشته باشد.
References
Childs, M. L., Lyberger, K., Harris, M. J., Burke, M., & Mordecai, E. A. (2025). Climate warming is expanding dengue burden in the Americas and Asia. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 122(37), e2512350122
de Souza, W. M., & Weaver, S. C. (2024). Effects of climate change and human activities on vector-borne diseases. Nature Reviews Microbiology, 22, 476–491
Messina, J. P., Brady, O. J., Golding, N., Kraemer, M. U. G., Wint, G. R. W., Ray, S. E., Pigott, D. M., Shearer, F. M., Johnson, K., Earl, L., Marczak, L. B., Shirude, S., Davis Weaver, N., Gilbert, M., Velayudhan, R., Jones, P., Jaenisch, T., Scott, T. W., Reiner, R. C., Jr., & Hay, S. I. (2019). The current and future global distribution and population at risk of dengue. Nature Microbiology, 4(9), 1508–1515
George, A. M., Ansumana, R., de Souza, D. K., Niyas, V. K. M., Zumla, A., & Bockarie, M. J. (2024). Climate change and the rising incidence of vector-borne diseases globally. International Journal of Infectious Diseases, 139, 143–145
Sluydts, V., Durnez, L., Heng, S., Gryseels, C., Canier, L., Kim, S., Van Roey, K., Kerkhof, K., Khim, N., Mao, S., Uk, S., Sovannaroth, S., Peeters Grietens, K., Sochantha, T., Menard, D., & Coosemans, M. (2016). Efficacy of topical mosquito repellent (picaridin) plus long-lasting insecticidal nets versus long-lasting insecticidal nets alone for control of malaria: A cluster randomised controlled trial. The Lancet Infectious Diseases, 16(10), 1169–1177