بلاگ
تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
تخمدان پلی کیستیک چیست؟
حتماً تا حالا عبارت «تخمدان پلی کیستیک» یا «تنبلی تخمدان» به گوشتان خورده است. این مشکل، یکی از شایع ترین اختلالات هورمونی در زنان سنین باروری است. تخمدان پلی کیستیک که به اختصار PCOS نامیده میشود، یک سندرم است؛ یعنی مجموعه ای از علائم که با هم دیده می شوند. در این وضعیت، تخمدان ها کیست های ریز و خوش خیم (غیرسرطانی) تولید می کنند و تعادل هورمون های بدن به هم میخورد.
تخمین زده میشود که حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از زنان در سنین باروری به نوعی تحت تأثیر این سندرم هستند، اما بسیاری از آن ها تا زمانی که برای بارداری اقدام نکنند یا علائم شدید پیدا نکنند، از آن بی خبرند. مهم است بدانید PCOS قابل درمان قطعی نیست، اما کاملاً قابل کنترل است و با روش های صحیح می توان علائم آن را کاهش داد و زندگی سالمی داشت.
علائم هشداردهنده: از کجا بفهمیم تخمدان پلی کیستیک داریم؟
علائم PCOS در هر فردی متفاوت است. برخی زنان علائم خفیف و برخی دیگر علائم شدیدتری دارند. شایع ترین نشانه ها عبارتند از:
1. بی نظمی قاعدگی: شایع ترین علامت. پریودها یا به ندرت می آیند (هر ۳۵ روز یک بار یا بیشتر) یا گاهی ماه ها قطع می شود. بعضی زنان نیز پریودهای بسیار سنگین یا طولانی مدت را تجربه می کنند.
2. افزایش رشد موهای زائد (هیرسوتیسم): به دلیل بالا رفتن هورمون های مردانه (آندروژن)، موهای ضخیم و تیره در مناطقی مانند صورت (چانه، لب بالا)، سینه، شکم و پشت رشد می کند.
3. ریزش مو و نازک شدن موهای سر: برعکس رشد موهای زائد، موهای کف سر نازک و شکننده شده و می ریزد (شبیه طاسی مردانه).
4. آکنه و جوش های پوستی: جوش های مقاوم به درمان مخصوصاً در ناحیه فک، سینه و پشت.
5. تیرگی و ضخیم شدن پوست: در چین های بدن مانند زیربغل، پشت گردن و کشاله ران (معروف به آکانتوزیس نیگریکانس).
۶. افزایش وزن و چاقی: مخصوصاً تجمع چربی در ناحیه شکم. حدود نیمی از زنان مبتلا به PCOS اضافه وزن یا چاقی دارند.
۷. مشکل در باردار شدن: بی نظمی تخمک گذاری باعث ناباروری یا دیرباروری می شود.
۸. تغییرات خلقی: افسردگی، اضطراب و نوسانات خلقی در این افراد شایع تر است.
چه عواملی باعث تخمدان پلی کیستیک می شود؟
علت دقیق PCOS به طور کامل شناخته نشده، اما سه عامل مهم در آن نقش دارند:
مقاومت به انسولین
انسولین هورمونی است که قند خون را تنظیم میکند. در بسیاری از زنان مبتلا به PCOS، سلول های بدن به انسولین پاسخ خوبی نمی دهند (مقاومت به انسولین). در نتیجه، لوزالمعده مجبور می شود انسولین بیشتری بسازد. سطح بالای انسولین، تولید هورمون های مردانه را تحریک کرده و تخمک گذاری را مختل می کند.
هورمون های مردانه بالا
تخمدان ها به طور طبیعی مقدار کمی هورمون مردانه (مانند تستوسترون) تولید می کنند. در PCOS، این میزان زیاد می شود و باعث اختلال در تخمک گذاری، رشد موهای زائد و آکنه میشود.
التهاب خفیف مزمن
زنان مبتلا به PCOS اغلب نوعی التهاب درجه پایین در بدن دارند که می تواند تخمدان ها را به تولید هورمون های مردانه تحریک کند.
عوامل ژنتیکی
اگر مادر، خواهر یا عمه PCOS داشته باشد، احتمال ابتلا بیشتر است.
تشخیص: پزشک چطور می فهمد که بیمار PCOS دارد؟
هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص PCOS وجود ندارد. پزشک بر اساس سه معیار اصلی (معیارهای روتردام) تشخیص می دهد. برای تأیید، حداقل دو مورد از سه مورد زیر باید وجود داشته باشد:
۱. پریودهای نامنظم یا عدم تخمک گذاری (بر اساس شرح حال و گاهی آزمایشهای هورمونی).
۲. علائم بالینی یا آزمایشگاهی افزایش هورمون های مردانه (رشد موهای زائد، آکنه، ریزش مو یا بالا بودن تستوسترون در خون).
۳. وجود تخمدان پلیکیستیک در سونوگرافی (تعداد زیاد کیست های ریز در اطراف تخمدان ها، شبیه یک گردنبند مروارید).
پزشک همچنین ممکن است تست های زیر را تجویز کند: اندازه گیری قند خون و انسولین، چربی های خون (کلسترول و تریگلیسیرید) و هورمون تیروئید تا سایر مشکلات را رد کند.
حتماً به خاطر بسپارید
حتی اگر سونوگرافی تخمدان پلی کیستیک نشان ندهد، باز هم ممکن است PCOS داشته باشید (مخصوصاً در نوجوانان و افراد لاغر). برعکس، وجود کیست در سونوگرافی به تنهایی بدون بی نظمی قاعدگی و افزایش هورمون مردانه، PCOS محسوب نمی شود.
راه های مدیریت و درمان
هدف از درمان، کنترل علائم، کاهش خطر عوارض بلندمدت و بهبود کیفیت زندگی است. درمان بر اساس نیاز (مثلاً قصد بارداری) متفاوت است.
تغییر سبک زندگی (مهمترین قدم)
- تغذیه سالم: رژیم غذایی با شاخص گلیسمی پایین (مثل نان سبوسدار، حبوبات، سبزیجات، میوه های کامل) و کاهش قندهای ساده (شیرینی، نوشابه، برنج سفید و نان سفید). مصرف پروتئین کافی و چربی های مفید (مثل روغن زیتون، آووکادو، مغزها) توصیه می شود.
- ورزش منظم: حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت متوسط تا شدید، ۵ روز در هفته. ورزش حساسیت به انسولین را بهبود می دهد و به کاهش وزن کمک می کند.
- کاهش وزن حتی ۵ تا ۱۰ درصدی میتواند تعادل هورمونی را به طور چشمگیری بهبود بخشد، پریودها را منظم کند و شانس باروری را افزایش دهد.
داروها (با تجویز پزشک)
- برای تنظیم پریود و کاهش موهای زائد/آکنه: قرص های ضدبارداری ترکیبی (حاوی استروژن و پروژسترون). این داروها میزان هورمون های مردانه را کاهش می دهند.
- برای کمک به تخمک گذاری (در صورت تمایل به بارداری): داروهایی مانند کلومیفن، لتروزول یا گاهی متفورمین (داروی دیابت).
- برای کاهش مقاومت به انسولین: متفورمین یا گلوکوفاژ به کاهش قند خون و انسولین کمک می کند و گاهی تخمک گذاری را بهبود می بخشد.
- برای کاهش رشد موهای زائد: کرم افلورنیتین (با تجویز پزشک) یا روش های حذف مو مانند لیزر و الکترولیز (پس از کنترل هورمونی مؤثرتر است).
۳. درمان های مکمل
- مصرف مکمل هایی مانند اینوزیتول (نوعی ویتامین B) در برخی مطالعات باعث بهبود تخمک گذاری و کاهش مقاومت به انسولین شده است (حتماً با پزشک مشورت شود).
- مدیریت استرس با مدیتیشن، یوگا یا مشاوره روانشناسی، چون استرس علائم را بدتر میکند.
اگر PCOS را جدی گرفته نشود چه می شود؟
زنان مبتلا به PCOS در صورت عدم کنترل، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماریهای زیر هستند:
- دیابت نوع ۲
- فشار خون بالا و چربی خون
- بیماری های قلبی-عروقی
- آندومتر (لایه داخلی رحم) به دلیل پریودهای نامنظم ممکن است ضخیم شود که در درازمدت خطر سرطان رحم را افزایش میدهد (با درمان منظم پریودها این خطر به حالت عادی برمی گردد).
- آپنه خواب (قطع تنفس در خواب)
- افسردگی و اختلالات خوردن
اما خبر خوب این است که با تشخیص زودهنگام و مدیریت صحیح، بسیاری از این عوارض قابل پیشگیری هستند.
برای خرید شوینده بهداشتی بانوان سالوویتو به لینک «فروشگاه» مراجعه کنید.
برای خرید فوم شستشو صورت سالوویتو به لینک «فروشگاه» مراجعه کنید.
سخن آخر
تخمدان پلی کیستیک پایان دنیا نیست. اگر تشخیص داده شده که تخمدان پلیکیستیک دارید، نگران نباشید. میلیون ها زن در سراسر جهان با این سندرم زندگی می کنند و با رعایت سبک زندگی سالم، درمان های ساده و حمایت پزشک مناسب، هم می توانند باردار شوند و هم از زندگی سالم و شادی برخوردار باشند.
نکته کلیدی: صبور باشید. بهبودی علائم هفته ها یا ماه ها طول می کشد. از مقایسه خود با دیگران دست بردارید و به دنبال مشاوره از یک متخصص زنان یا غدد باشید. تغییرات کوچک و مداوم، نتیجه های بزرگی به همراه دارند.اگر علائمی مانند پریودهای نامنظم یا رشد موهای زائد دارید، حتماً به پزشک مراجعه کنید. هر چه زودتر اقدام کنید، کنترل سندرم آسانتر خواهد بود.
Refrencess
Teede, H. J., Misso, M. L., Costello, M. F., Moran, L. J., Dokras, A., Laven, J., Boivin, J., Boyle, J., & International PCOS Network. (2023). Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. Fertility and Sterility, 120(3)
Escobar-Morreale, H. F. (2023). Polycystic ovary syndrome: Definition, clinical manifestations, and management. Nature Reviews Endocrinology, 19(6), 333–34
Azziz, R., Carmina, E., Chen, Z., Dunaif, A., Laven, J. S. E., Legro, R. S., Lizneva, D., Natterson-Horowitz, B., Teede, H. J., & Yildiz, B. O. (2020). Polycystic ovary syndrome. Nature Reviews Disease Primers, 6(1), 3
Zhang, Y., Zhao, W., Xu, H., Hu, C., Yu, H., & Jiang, H. (2021). Lifestyle and metabolic management of polycystic ovary syndrome. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 9(7), 462–474